واکاوی نوروز از گذشته تا حال-حسن عرفان
31 بازدید
نحوه تهیه : فردی
تعداد شرکت کننده : 0

آنچه در پی می‌آید حاصل گفت‌وگوی مرکز خبر حوزه با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین حسن عرفان از محققان و پژوهشگران حوزه است که به صورت موضوعی تقدیم خوانندگان ارجمند می‌شود.

* تبیین واژه عید

چند مقوله درباره عید نوروز مانند واژه عید ، اهمیت و تاریخچه آن در اسلام باید مورد واکاوی بیشتر قرارگیرد و می‌تواند موضوع مناسبی برای محققین و پژوهشگران حوزوی باشد؛ واژه عید عربی است و از «‌‌عود» گرفته شده و به معنای چیزی است که باز می‌گردد، چون هر عیدی و هر سالی تکرار می‌شود، از این رو به آن عید می‌گویند.

* عید در منابع اسلامی

این لفظ یک بار در آیه 114 سوره مائده قرآن کریم وارد شده و همچنین کلمه « عیادت» نیز از این ماده است چون کسی که بیمار است پیوسته زیارت می‌شود، بنابراین دیدار از مریض در فرهنگ اسلامی « عیادت » خوانده شده است و همچنین در حکمت 428 نهج البلاغه از امیرالمومنین(ع) حدیثی نقل شده که بسیار سازنده و آموزنده است که حضرت فرمودند هر روزی که خدا در آن معصیت نشود، آن روز عید است.

* اعیاد در ملل و نحل مختلف

اعیاد ملل و جوامع مختلف به سه دسته شامل، عید‌های باستانی، مذهبی، ملی و سیاسی تقسیم می شود به عنوان مثال: عید نوروز، عید باستانی ایرانیان است؛ البته عیدهای باستانی ملل گوناگون توسط نیاکان و اجداد انسان ها براساس رخ‌داد‌ها و قرارداد‌های خاصی تثبیت و برگزار ‌می‌شود که در‌ طول تاریخ‌ تغییری ‌نکرده و عید شمرده شده است .

* ویژگی‌های اعیاد سیاسی و ملی

عید‌های سیاسی و ملی ملت‌ها روزهایی است که این ملت‌ها به استقلال رسیده‌اند و یا حادثه مهمی در این کشور رخ داده که همه جامعه را تحت تاثیر خود قرار داده است، البته برخی ملل روزهای آغاز انقلاب‌ها را عید ملی و سیاسی می‌دانند، همچنین عید‌های مذهبی هر ملتی به وابستگی مذهبی آنها بستگی دارد، به عنوان مثال، عید کریسمس در میان مسیحیان عید بزرگی است و در میان مسلمانان نیز 4 عید مذهبی وجود دارد که روز جمعه، عید فطر، عید قربان و عید غدیر خم از اعیاد اسلامی است که روز عید غدیر ‌عید‌الله‌اکبر شماره شده است، و عید نوروز نیز جز اعیاد باستانی ملت ایران است و جز اعیاد مذهبی ایرانیان نیست.

* امام موسی کاظم‌(ع)‌ و عید نوروز

روایتی وجود دارد که امام موسی کاظم(ع) در مراسم عید نوروز در زمان منصور دوانقی شرکت کردند که باید به زوایای این جریان دقت نمود و آن را واکاوی کرد.

از آنجایی که بسیاری از بزرگان ارتش کشور اسلامی ترکان بودند و یا اهل فارس بودند، سیاست آن روز اقتضا می‌کرد که عید نوروز ایرانیان بزرگ داشته شود و آن روزها رسم بود که حاکمان در ایام نوروز می‌نشستند و رعیت‌ها هدیه می‌آوردند و منصور نیز باید طبق رسوم می‌آمد، تا فرماندهان و بزرگان شهر برای او هدیه بیاورند، ولی منصور دوانقی در آن روز به عنوان بزرگ کشور ننشست و از ‌امام کاظم‌(ع)‌ با توجه به محبوبیت عظیم ایشان درخواست کرد به عنوان شخصیت بزرگ جامعه بر روی تخت بنشیند تا مردم برای او در عید نوروز هدیه بیاوردند، ولی امام کاظم‌(ع) کلمه بسیار سازنده‌ای گفتند و فرمودند: روایات جدم را بررسی کردم و در آن خبری از عید نوروز نبود و این عید از اعیاد اهل فارس است که اسلام آن را محو کرده است و پناه می برم به خدا برای اینکه آنچه اسلام محو کرده، من زنده کنم و منصور گفت: این مصلحت نظام است و امام را سوگند داد که در آن روز بنشیند و توده های مردم به محضر ایشان شرف یاب شوند و حضرت با اصرارهای منصور مواجه شد و قبول کردند و نشستند تا مردم هدیه بیاورند و منصور نیز کسی را مامور کرد تا از هدایای مردم به امام لیستی تهیه کند و این لیست تهیه شد و امام تا غروب حضور داشتند و مردم به عنوان عید نوروز به خدمت ایشان آمدند و هدایای خود را تقدیم کردند در این میان پیرمردی آمد و گفت: رسم است فرودستان هدیه ای به فرادستان و بزرگان دهند، رسمی که کاملا بر خلاف آنچه اکنون اسلام رایج کرده است که فرادستان و بزرگان به زیر دستان کمک کنند و احسان نمایند، ولی من چیزی برای آوردن نداشتم لذا جدم در مرثیه جد شما اشعاری سروده که به ارمغان آورده‌ام و حضرت قبول کردند و پیرمرد اشعاررا قرائت کرد بعد از آن حضرت خواستند تا هدایای جمع شده به سوی منصور روانه شود که منصور همگی آنها را به امام‌(ع) بخشیدند و امام کاظم‌(ع) نیز به پاس اشعار آن پیرمرد همه را به او بخشیدند. سند این روایت در در «بحارالانوار» و همچنین در «کشف القمه» آمده و عمده کتبی که مربوط به امام کاظم است نیز این جریان را نقل کرده اند.

* تاثیرات اسلام در نوروز

البته نوروز در آن زمان، خاص و عام داشت و سیستم طبقاتی در بزرگداشت نوروز حکم فرما بود و نظام طبقاتی نسبت به این سنت باستانی وجود داشت لذا روز عید برای عامه مردم و اقشار ضعیف و فرودستان جامعه فقط روز نخست سال بود و روز عید برای بزرگان، حاکمان، خان ها و ... از روز نخست تا ششم ادامه داشت. البته باید گفت که بعد ها این نظام طبقاتی را اسلام فروریخت و دگرگون کرد و همه طبقات را برداشت و تبعیض را نسبت به این سنت باستانی کنارگذاشت و دستورداد در دین اسلام در برگزاری عید و بزرگداشت عید، سیستم طبقاتی وجود نداشته باشد. تحول دیگری که اسلام ایجاد کرد این بود که عید برای خان ها، فرماندهان و حاکمان بود و سنت نوروزی این بود که تحفه ای از سوی مردان فرودست و زیر دست برای مردان فرادست و حاکمان می‌بردند لذا « نوروزی» تحفه‌ای بود که رعیت‌ها برای فرماندهان و کشاورزان برای خان‌ها و فئودال ها می بردند و هدیه ای بود که فرودستان به فرادستان پیش‌کش می‌کردند و در حقیقت مکیدن خون جدیدی بود از سوی پادشاهان.

نکته دیگر این است که « عید» در معارف اسلامی اصطلاحی عرفانی و واژه‌ای کلیدی در عرفان اسلامی است لذا به زمانی که چیزی بر دل تجلی می‌کند « عید» می‌گویند بنابراین اگر در صبحگاه حتی در یک روز عادی انوار الهی بر دل ما تجلی کرد، آن صبحگاه « عید» تاریخ زندگی ما است، البته بر چیزی که در دل تجلی می‌کند نیز « عید» می گویند و عطار در این باره می‌گوید:

ای بلبل خوش نوا، فغان کن  -  عید است نوای عاشقان کن

چون سبزه ز خاک سر برآورد -  ترک دل و ترک بوستان کن.

* عید نوروز در تاریخ

بیش از 3 هزار سال قبل، « جمشید» روز تحویل آفتاب به برج حَمَل را نوروز نامید، ما بروج آسمانی داریم و هر برج نامی دارد و یکی از این برج ها حمل است و به معنای میش و بره نر، چون صورت این ستارگان شبیه میش است، وقتی از نظر هیئت، آفتاب در آغاز برج حمل قرار می‌گیرد تحویل آفتاب به برج حمل نامیده می شود لذا وقتی آفتاب وارد برج شود آن را شرف آفتاب یا شرف شمس یا شرف قمر نیز می نامند که این روز، روز نخست سال است، این ورود را نوروز می‌گویند؛ یعنی روز اول فروردین؛ در بیش از 3 هزار سال پیش پادشاهی ایرانی به نام « جم» این روز را به عنوان روز عید ایرانیان نامید لذا زادگاه عید نوروز 3 هزار سال پیش است و آن زمان به این پادشاه « جم» می‌گفتند؛ وقتی این روز را عید باستان نامید « جم» نیز به «‌جمشید» معروف شد چون کلمه « شید» به معنای شعاع خورشید است، بنابراین زادگاه نوروز 3 هزار سال قبل است.

* نوروز و تحول

نوروز تحویل است نه تحول و به قول مرحوم آیت الله طالقانی، اسلام دین تحول و دگرگونی، جنبش و انقلاب و انسانی است، ولی نوروز، روز تحویل است که باید ما به تحول تبدیل کنیم، یعنی نوروز فقط تحویل دو پدیده مادی و فلکی است، یعنی تحویل آفتاب به برج حمل، ولی اسلام به دنبال دگرگونی عظیم فکری، عقلی، فطری اجتماعی، سیاسی و ملی است و دنبال تحول بزرگ و یک رنسانس و دگرگونی و انقلاب انسانی است. این روز از بیش از 3 هزار سال پیش به عنوان روز عید ایرانیان شمرده شده که بعداً در طول تاریخ گرامی داشته شد و پیوسته در تاریخ اسلام نیز تحولاتی را شاهد بود، به عنوان مثال در زمان جلال‌الدین ملک شاه سلجوقی، او برای اینکه به نوعی ثبات در این روز برسد، دانشمندان هیئت را جمع کرد تا بر اساس دستگاه های هیئت بط‌لیموس (که به غلط هیئت بطلمیوس رایج است که باید تذکر داد که بطلمیوس غلط مشهور است و صحیح آن بط‌لیموس است) روز دقیق تحویل آفتاب به حمل را مشخص کنند که این کار زیر نظر عمر خیام از منجمین و ریاضی‌دانان معروف صورت گرفت و در آن روز با آن دستگاه‌ها دقیق ترین روز را مشخص کردند و آن روز را روز نوروز سلطانی ویا نوروز جلالی نامیدند، چون ملک شاه سلجوقی، «سلطان» بود و اسم او نیز «جلال الدین» بود لذا نوروز جلالی نیز می‌گویند و این دو پسوند برای نوروز معروف شد که در بسیاری از کتب تاریخی و تقویم ها نوشته شده به عنوان مثال : امیرکبیردر برج حمل نوروز سلطانی یا جلالی به شهادت رسید.

*  طبیعت و حیات درونی

نوروز، عید متغیر و قراردادی صرف نیست، بلکه یک عیدی است که با آغاز فرایند دگرگونی طبیعی جهان و آغاز فصل بهار همسانی دارد و این بهار یک اصطلاح عرفانی دارد که منظور عرفا از بهار، وجد، حال و نشاط روحی است، البته نکته قابل توجهی است که در قرآن کریم از «ربیع» نامی برده نشده، ولی از پدیده ربیع که احیا و زنده سازی است، نام برده شده و با همان تعبیر احیا نام برده است .

خداوند در قرآن در آیه 65 سوره نحل درباره ربیع نکاتی را می فرماید و در روایات نیز کاربرد ربیع خیلی مهم است و از آن به عنوان عوامل، رویش و زایش و فصل دگرگونی یاد شده است که به عنوان مثال در حدیثی از امیرالمومنین(ع) آمده است: در قرآن کریم تفقه کنید که قرآن بهار دل ها است یعنی قرآن دلها را به زایش و رویش به زندگی فرا می خواند و در برخی زیارات در وصف ائمه اطهار آمده است « ربیع الانام» یعنی شما اهل بیت (ع) بهار انسان ها هستید یعنی اهل بیت (ع) فصل رشد و دگرگونی و زیبا زیستن و با طراوت زیستن و زنده شدن برای انسان ها هستند که این تعاریف در معارف اسلامی کاویدنی است و این تعابیر مجازی بسیار دقیق است .

* اقتران غدیر و نوروز

در برخی روایات نیروز آمده که همان تصریف عربی نوروز است، البته این نکته قابل توجه است که نوروز در دین اسلام نماد سه چیز است، نماد اعتدال و در هر سال فقط دو روز و شب مساوی اند که یکی از آن دو روز، نوروز است که مظهر اعتدال است و از ارزش‌های بزرگ انسانی و اسلامی است و همچنین نوروز مظهر رستاخیر و بعث الهی است که در روایات آمده، همان طور که طبیعت در نوروز زنده می شود، انسان‌ها نیز زنده می‌شوند که نماد رستاخیز اسلامی است و مهم تر از همه اقتران روز عید غدیر با روز نوروز است، روزی که پیامبر اکرم(ص) دستان امام علی (ع) را به عنوان امام و ولّی مردم در غدیر خم بالا بردند، آن روز دقیقاً اقتران داشت با نوروز و لذا به نوروز جلوه دیگری داد به همین خاطر در بعضی از روایات از این روز تمجید شده و لباس نو پوشیدن در آن روز سفارش شده بود.

در حقیقت سالگشت نوروز، بزرگداشت سالگشت شمسی غدیر است و اگر بتوانیم این عنوان را دوباره زنده کنیم به نکته بسیار مهم و حساسی رسیده ایم.البته باید این مطلب را زنده کنیم و بعضی از ائمه روی این نکته توجه فراوانی داشتند، چون اگر عید نوروز به عید غدیر گره بخورد، شیعه کار بزرگی کرده است باید برای غدیر بزرگ دو بزرگداشت قمری و شمسی برگزار کرد، قمری آن 18 ذیحجه و شمسی آن اول فروردین می‌باشد، چون باید این مطلب را زنده کرد و غدیر اهمیت فراوانی برای شیعیان دارد، لذا جا دارد در دو بزرگداشت شمسی و قمری یاد شود و نکته دیگر این جاست که اگر ائمه اطهار (ع) در عید نوروز عیدی می دهند و جشن می‌گیرند در حقیقت پیوند عمیق بین سنت ایرانیان و سنت مذهبی ایجاد کرده‌اند و بین تحویل و تحول اتصال بزرگ رخ داده است.

این نکته بسیار مهم است که ما باید روی اعیاد مذهبی خود، مخصوصا عید غدیر برنامه‌ریزی‌های فراوانی کنیم چون غدیر، روز سازندگی، تحول، روز امامت و ولایت، روز سرنوشت و پیوند مردم با امامت است و امامت نقش مهم و سرنوشت سازی در روند زندگی مردم دارد.

* آداب و سنن عید نوروز

آداب و سنن مردم در اعیاد، فرهنگ و تمدن ملل مختلف را نشان می‌دهد، البته آداب و سنن در ملل گوناگون مختلف است، مثلا در عید یهودیان کشتن انسان و خون گرفتن از انسان و داخل نان ریختن مطرح است و در بعضی عید‌های مسیحیان با شراب خمیر و نان درست می‌کنند، لذا این اعیاد سنن قابل توجهی است و هویت و عظمت برخی ملل و یا سقوط و رکود و جمود برخی دیگر را نشان می دهد و عید هر ملتی در خور فرهنگ آن ملت است. البته همین مسیحیان در کریسمس، شخصی به نام بابانوئل دارند که با ریش سفید، نماد پیران جامعه است و به خانه ها می‌آیند و برای کودکان هدیه می آورد و این امر پیوند کودکان با پیران و پیوند کودکان با دین و مسیح را از نخستین روزهای زندگی محکم می کند.

* پیراستگی و نظافت

اسلام نیز به عید نوروز 11آداب و سنن زیبا و غنی را تزریق کرده است، یکی از آنها پیراستگی نظافت و بهداشت است که در میان ایرانیان به خانه تکانی معروف شده است، بدون شک اسلام دین بهداشت و نظافت و پیراستگی است و «ویل‌دورانت» می گوید: فرانسوی ها توالت نداشتند و ساخت آن را از مسلمین یادگرفتند همچنین درجنگ های صلیبی وقتی مسلمین شکست خوردند، در بین ارتش مسیحیان نفوذ کردند و فرمانده ارتش مسیحیان اعلام کرد باید مسلمین را شناسایی کنیم و راه شناخت آنها از میان مسیحیان این است که هر که بوی عطر و تمیزی می دهد مسلمان است و هر که بوی عرق و کثیفی می دهد مسیحی است، چون اسلام به پاکی و پاکیزگی توجه زیادی دارد، لذا پیراستگی و نظافت را اسلام به عید نوروز و آداب آن ترزق کرده که بسیار زیبا است.

* محاسبه نفس

از آدابی که در بین کاسبان و تاجران و رعایت می‌شد، محاسبه مالی است که قاعدتا در اول سال مطرح است و توده های مردمی که دستی بر اقتصاد دارند قبل و در آستانه عید دست به محاسبه مالی می‌زنند که از نظر اسلام اگر برای خارج کردن خمس و زکات و حقوق دیگر باشد واجب شرعی است، نکته اینجا است که اسلام یاد می‌دهد در پایان سال همانطور که محاسبه مالی می کنیم محاسبه نفسانی کنیم یعنی یک سال عمر خود را مورد بازبینی قرارداده و قبل از آنکه به حساب ها رسیدگی کنند به حسابمان رسیدگی کنیم.

* دید و بازدید

 از سنت های بسیار ارزشمند فرهنگ اسلامی است وکسی که مومنی را زیارت کند،گویا خدا را در عرش زیارت کرده و کسی که در راه دیدن مومن به مشکلی برخورد کند خدا هفتاد مشکل از او را برطرف می کند.

* صلح و آشتی

 از آداب و سنن دیگر نوروز صلح و آشتی دادن است که میان ایرانیان رسم است، دل های کینه ورز را به هم نزدیک می کردند و صلح می دادند و این از پیام های بسیار ارزشمند قرآن است که بین مومنین صلح ایجاد کنید تا روابط اصلاح شود.

* نو پوشی ، تمیز پوشی، مصافحه و معانقه

 از دیگر آداب اسلامی تزریق شده در عید نوروز نو پوشی و تمیز پوشی است که از ارزش های بزرگ اسلام است و همچنین بوسیدن از آداب دیگر آن است، البته دین اسلام جامع است و برای همه کلان رفتارهای انسانی و ریزه کاری های انسان برنامه دارد، لذا برای بوسیدن نیز برنامه دارد و این نکته گفتنی است و باید توجه کرد که دین اسلام می فرماید بوسیدن پدر و مادر عبادت است و بوسیدن فرزندان درجات بهشت را بالاتر می برد و در معارف اسلامی، بین اجر و درجه مثل نظامیان تفاوت است، گاهی کسی کاری می کند که برای یک بار ارج می‌نهند و گاهی کاری می‌کند که درجه می‌دهند و تا آخر عمر از آن درجه بهره‌مند است، لذا در اسلام بوسیدن سفارش شده و در معارف اسلامی گفته شده که بوسیدن، عقده زدایی می‌کند و بوسیدن پیام ساکت محبت است. ثواب دارد چون پیشانی جای سجده خدا و عبادتگاه خدا است که بوسیده می‌شود، همچنین مصاحفه و دست دادن از آداب دیگر عید است و در روایات آمده تا دستان مومنین در دست یک دیگر است همچون برگ پاییز گناهانشان می ریزد.

* نقدی بر روبوسی‌های امروزی

مواجهه از سنن اسلامی نیست، یعنی چهره بر چهره ساییدن از سنن اسلامی نیست، باید آن را واکاوی کرد و دید از کجا آمده است البته در اسلام معانقه وجود دارد، ولی نباید به صورت مواجهه انجام شود، چون معانقه کاملا بهداشتی است و مواجهه غیر بهداشتی است و این مطلب در خور نوشتن مقاله علمی و بزرگان می‌باشد که باید دقت بیشتری در این نکته داشته باشند.

* سفر کردن

 سفر کردن از آداب دیگر است و از لازمه های زندگی بشر می‌باشد و همواره هجرت ها در طول تاریخ تمدن ساز و تمدن پرور بوده است و سفر ها در ایام عید با هدف صله رحم، تفریح و یا زیارت انجام می شود که بسیار نیکو است.

* زیارت اهل قبور

یکی از چیزهایی که اسلام به نوروز تزریق کرده صله قبور است و این که مردم از اموات و گذشتگان یاد می کند این سنت از ادیان الهی است و مختص به اسلام نیست . زیارت قبور سنت بسیار شایسته و بایسته است.

* دعای هنگام تحویل سال

یکی از زیباترین چیزهایی که اسلام به عید نوروز تزریق کرده، قرین شدن تحویل سال با دعا است و پیوند تحویل با دعا از افتخارات اسلام است که این سنت باستانی را بازسازی کرده است و یکی از لحاظات نورانی وشکوه‌مند لحظه تحویل سال در زیارتگاه های معصومین‌(ع) است، لحظات خاص نیایش و کرنش در برابر خدا که اسلام به عید نوروز تزریق کرده است که هزاران هزار نفر لحظات تحویل سال را در جوار حرم اهل بیت‌(ع) با حالات دعا و نیایش آغاز می کنند.

* هدیه دادن به دیگران

یکی از آداب دیگری که همواره در عید نوروز وجود داشته، هدیه دادن است که به شکلی شایسته است البته در نوروز باستان فرودستان هدیه می دادند و اسلام آن را دگرگون کرده است و بزرگان به بینوایان و مسکینان هدیه می دهند که با ساز و کار اسلام همسانی عمیقی دارد.

* انتقال ارزشها به نسل جوان

بدون شک راه انتشار حق مانند راه انتشار باطل است و باید امروز از طریق شیوه‌های روز دنیا معارف خود را به مردم معرفی کنیم و باید یاد بگیریم که چگونه دین خود را تبلیغ کنیم، چون حق با دین اسلام است و در دورن آدمی نفوذ می کند و تنها کافی است، این بیانات حق به گوش جهانیان رسانده شود خودش در قلوب مردم نفوذ می کند.

آدرس اینترنتی